Yazar; Dkt. Betül Yıldızbaş
Yürütücü İşlevler
Yürütücü işlevler, bireylerin hedeflerine ulaşmak için düşüncelerini, eylemlerini ve duygularını yönetmelerini ve düzenlemelerini sağlayan bir üst düzey bilişsel süreçtir. Bu kavram; düşünce ve davranışın yönetilmesinde gerekli olan birden fazla bilişsel süreci kapsayan bir şemsiye terim olarak kabul edilir.
Yürütücü işlevin temel bileşenleri genellikle üç ana başlık altında toplanır: çalışma belleği, inhibisyon (engelleme) ve bilişsel esneklik.
Çalışma belleği, bilgiyi kısa süreli olarak zihinde aktif tutma ve bu bilgi üzerinde işlem yapma kapasitesidir. Bu, sadece pasif bir depolama değil, aynı zamanda bilginin manipülasyonunu da içerir.
İnhibisyon; uygun olmayan düşünceleri, duyguları veya davranışsal tepkileri bastırma yeteneğidir. Bu, dikkat dağıtıcı unsurlara karşı direnç göstermeyi, dürtüsel hareketleri kontrol etmeyi ve görev dışı davranışlardan kaçınmayı kapsar.
Bilişsel esneklik, yeni bilgilere veya değişen çevresel koşullara göre strateji, perspektif veya kuralları değiştirebilme becerisidir. Bu, farklı görevler arasında geçiş yapma, birden fazla kuralı aynı anda düşünme ve yeni durumlara yaratıcı çözümler üretme gibi yetenekleri içerir.
Bu yürütücü işlev bileşenleri, dil ve konuşma üzerinde çok yönlü ve derinlemesine etkilere sahiptir. Dil, sadece kelime hazinesi veya gramer kurallarından ibaret değildir; aynı zamanda sosyal bağlamlarda etkili iletişim kurma becerisi olan pragmatik yönüyle de tanımlanır. Yürütücü işlev, özellikle pragmatik dil becerilerinin yürütülmesinde kritik bir rol oynar. Örneğin, bir konuşmada sıranızı beklemek, konuyu uygun şekilde sürdürmek, dinleyicinin bilgi düzeyine göre açıklama yapmak veya ironiyi anlayabilmek, hepsi inhibisyon, çalışma belleği ve bilişsel esnekliğin koordineli çalışmasına dayanır.
Otizm spektrum bozukluğu (OSB) ve dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi nörogelişimsel bozukluklarda görülen dil problemlerinin önemli bir kısmı, yürütücü işlevlerdeki temel eksikliklerden kaynaklanmaktadır. OSB'de kognitif esneklikteki zorluklar, DEHB'de ise inhibisyon eksikliği, her iki durumda da pragmatik dil yetilerini olumsuz etkilemektedir.
Kaynak Önerisi
Shokrkon, A., & Nicoladis, E. (2022). The directionality of the relationship between executive functions and language skills: A literature review. Frontiers in psychology, 13, 848696.
Lee, C., Jessop, A., Bidgood, A., Peter, M. S., Pine, J. M., Rowland, C. F., & Durrant, S. (2023). How executive functioning, sentence processing, and vocabulary are related at 3 years of age. Journal of Experimental Child Psychology, 233, 105693.